Балаларға арналған қазақ халық ертегілері: нені және қай жаста оқу керек

Қазақстандағы аралас отбасылардың ата-аналары балаға алғашқы «қазақ сөресін» жинай бастағанда қойылатын алғашқы сұрақ әдетте мынадай: «жалпы нені оқу керек? „Колобок“ бар ғой — сол емес пе?»

Сол емес. Қазақ халық ертегілері — өз кейіпкерлері, өз логикасы және өз ырғағы бар бөлек қабат. Оларды «орыс ертегілерінің аудармасы» ретінде емес, түпнұсқада білген жөн. Әрі 2–6 жастағы балаға олар кез келген импорттық сюжеттен жақсырақ келеді — өйткені оларда күшті қайталанушылық, қысқа формулалар және түсінікті кейіпкерлер бар.

Каталогымыз арқылы отбасыларға жиі баратын төрт негізгі ертегіні және оларды оқуға қандай басылым ыңғайлы екенін қарастырайық.

Бауырсақ — Колобок емес, қамыр кесегі

Ең танымал қазақ халық ертегісі. Кейіпкері — бауырсақ, қазақтың дәстүрлі тағамы, кішкене қуырылған қамыр кесегі. Сюжет логикасы «Колобокке» ұқсас: бауырсақ әжесінен, атасынан қашып, жануарлармен кездесіп, ақыры түлкінің аузына түседі. Бірақ кейіпкер, орта және тұрмыстық бөлшектер — қазақы, бұл принципті маңызды.

Ең кішкентайларға (1,5–3 жас):

Бауырсақ. Алақандай кітапша — сөзбе-сөз «алақанға сыятын кітап». Қалтаға сыятын картон форматы: сөмкеге, көлікке, емханаға оңай алып жүруге болады. Ертегімен алғашқы танысуға арналған.

Үлкенірек балаларға (2–5 жас):

Бауырсақ. Сүйікті ертегілер: қозғалмалы бөліктері бар кітап — қозғалмалы элементтері бар үлкен кітап. Сол беттер, бірақ тілшелермен және терезешелермен — бала тартады, бауырсақ әжесінің қолынан үстелге сөзбе-сөз «домалап» түседі.

Ертегіні бала қайталанатын жолдарды өзі айтып шыққанша бір-екі ай оқу ыңғайлы. Бұл сюжеттің меңгерілгенінің басты белгісі.

Шұбар тауық — ала тауық

Орыс халық ертегілерінде дәл осындай нұсқасы жоқ қазақ сюжеті. Басты кейіпкері — отбасы, еңбек және төзім туралы өз тарихы бар ала тауық. Қысқа, дерлік мәтел сияқты.

Шұбар тауық. Алақандай кітапша — қалта форматы.
Шұбар тауық. Сүйікті ертегілер: қозғалмалы бөліктері бар кітап — үлкен интерактивті нұсқасы.

«Шұбар тауықты» әдетте екінші қазақ сюжеті ретінде алады — «Бауырсақтан» кейін бала қазақ ертегісінің ырғағын түсінеді де, оны «тағы бір өз ертегісі» деп қабылдайды. Жасы — 2–4.

Үйшік — қазақша Теремок

Орыс «Теремогі» мен қазақ «Үйшігінің» жалпы фольклорлық тамыры бар — бірақ жануарлар мен бөлшектер басқа. Бұл қос тілді отбасыларға ыңғайлы: егер бала «Теремокты» орысша білсе, ол «Үйшікті» басқа ертегі ретінде емес, басқа тілдегі сол сюжет ретінде қабылдайды. Ал дәл осы өте күшті әсер береді: сол бір бала бір-екі айдан кейін сюжетті екі тілде де айтып бере алады, әрі қай нұсқа кімдікі екенін шатастырмайды.

Үйшік. Алақандай кітапша — қалта картон нұсқасы.
Үйшік. Тактильді бөліктері бар сүйікті ертегілер — үлкен тактильді: бала тышқанның жүнін, ағаштардың қабығын, үйшіктің төбесін ұстайды. Қарапайым тыңдауға «бойламайтын» балаларға көмектеседі.

Қызыл телпек — қазақша Қызыл Бөрік

Шамасы, төртеудің ішінде еуропалық түпнұсқаға жақын жалғыз ертегі. Бірақ мұнда да өз нюанстары бар: кейіпкер аты («Қызыл телпек» — сөзбе-сөз «қызыл бөрік»), иллюстрациялардағы қазақы тұрмыстық бөлшек, қазақша мәтін.

Қызыл телпек. Алақандай кітапша — кішкентайы.
Қызыл Телпек. Тактильді бөліктері бар сүйікті ертегілер — үлкен тактильді қыстырмаларымен: қасқырдың жүні, бөріктің матасы, дөңес бөлшектері бар себет.

«Қызыл Бөрікті» бала жиі қазақ нұсқасынан ерте біледі — бұл артықшылық. Сюжет түсінікті, бала назарын дәл тілге ұстайды. Мақсаты алдымен «қазақ тілі құлағына кірсе» болатын отбасылар үшін бұл күшті бастау.

Бұл ертегілерді оқуды қалай құру керек

Шынайы отбасыларды бақылаудан туған бірнеше байқау:

Алдымен қалта, кейін үлкен. Кішкентай «Алақандай кітапша» кез келген жерге оңай барады — бала сюжетпен жылдам танысады. Үлкен интерактивті нұсқасы кейін қарап-разглядывая жасайтын 15–20 минуттық «үй» оқуына айналады.
Жолма-жол аудармаңыз. Алдымен қазақша мәтінді оқыңыз. Бала түсінбесе — суретті көрсетіңіз. Қайталаулармен ертегіде («әжеден қашты, атадан қашты…») мағынасы өзі дерлік қуып жетеді.
Қайта оқыңыз. Қазақ ертегісі, кез келген ертегі сияқты, бір рет оқудан меңгерілмейді. Бала өзі «тағы оқы» десе — ол жалқау емес, ол үйреніп жатыр.
Орыс не ағылшын баламаларымен бірге қолданыңыз. «Теремокке» мұны сөзбе-сөз қатар жасау ыңғайлы: күніне екі рет, таңертең мен кешке, әртүрлі тілдерде.

Қазақ кітаптарының толық сөресі «Қазақ тіліндегі кітаптар» бетінде жинақталған. Сонда — «Сипайық-көрейік» сериясы, «Тілашар» кітапшалары және қазақша тақырыптық картондар.

Бұл неге көрінгеннен маңыздырақ

Ертегілер — бала тілді «оралған» түрінде кездестіретін жалғыз жер: кейіпкерлермен, ырғақпен, эмоциямен. «Бауырсақ» — жай ғана 20 беттік мәтін емес. Бұл — баланың қазақ тіліндегі әңгіменің қалай естілетінімен алғашқы толыққанды кездесуі.

Қос тілділікті зерттеушілер атап өтеді: 2–5 жаста отбасының әлсіз тілінде халық ертегілері оқылған балалар мектепке осы тілге едәуір тыныш кіреді — көп сөз білгендіктен емес, құлағында тілдің «дыбысталуы» болғандықтан. Ертегі — осы жаттығу үшін ең жақсы формат.

Қайдан бастарыңызды білмесеңіз

Бізге WhatsApp арқылы жазыңыз — бала жасына сай бастапқы ертегіні ұсынып, «қазақ сөресіне» 2–3 кітап жинаймыз. Қазақстан бойынша жеткізу: Алматы мен Астана — келесі күні, өңірлер — 2–7 күн, 5 000 ₸-ден тегін. Өзін-өзі алып кету мекенжайлары — «Байланыс».